проект ENVIRONMENTAL APPLICABLE LAW ONLINE PLATFORM
Архуска конвенција
Конвенција за пристап до информации, учество на јавноста во одлучувањето и пристап до првана заштита за прашања од областа на животната средина
- Архуската конвенција е првиот меѓународно правно обврзувачки инструмент во областа на заштитата на животната средина, кој детално ја регулира политиката за учество на општи или заинтересирани и засегнати страни во прашањата за животната средина. Главната идеја на Архуската конвенција се заснова на отворање на системот за одлучување и соодлучување, како предуслови за легитимност на процедурите за одлучување.
Конвенцијата, која воведува минимални стандарди и барања за пристап до информации од областа на животната средина, соработка во одлучувањето за животната средина и правна заштита во прашањата за животната средина, не ги спречува државите потписнички да воведат мерки што ги надминуваат минималните барања на Конвенцијата. Конвенцијата, која придава големо општествено значење на граѓанските друштва, особено на невладините (еколошки) организации ги повикува државите потписнички да го зајакнат невладиниот сектор преку подигање на свеста и јавната едукација во областа на заштита на животната средина.
Конвенцијата изречно забранува казнување или гонење на лица кои ги остваруваат своите права согласно Конвенцијата. Интерактивна двонасочна директна комуникација помеѓу засегнатите страни или поединци и надлежните институции го отвора патот за демократска легитимност.
Архуската конвенција е ратификувана од 47 држави потписнички. Документот содржи и (подоцна) настанати протоколи (Протокол на регистри за испуштање и пренос на загадувачи) и амандмани (Амандман за учество на јавноста во одлуките за намерно испуштање во животната средина и ставање на пазарот на генско модифицирани организми). Не сите држави, кои се потписнички на Архуската конвенција, ги имаат потпишано сите протоколи и амандмани, кои треба да се земат во предвид при остварување на правата и докажување на прекршок.
Словенија ја ратификуваше Архуската конвенција во 2004 година. Суштината на Конвенцијата е имплементирана во Република Словенија
- во член 8 од Уставот на Република Словенија (Службен весник на Република Словенија, бр. 33/91-I, 42/97 - UZS68, 66/00 - UZ80, 24/03 - UZ3a, 47, 68 , 69/04 - UZ14, 69/04 - UZ43, 69/04 - UZ50, 68/06 - UZ121,140,143, 47/13 - UZ148, 47/13 - UZ90,97,99, 795/1 и UZ90,97,99, 795/1 /21 - UZ62a),
- со Закон за заштита на животната средина (ZVО-1, Службен весник на Република Словенија, бр. 39/06 - официјално пречистен текст, 49/06 - ZMetD, 66/06 - odl.US, 33/07 - ZPNačrt, 57/ 08 - ZFO -1A, 70/08, 108/09, 108/09 - ZPNačrt-A, 48/12, 57/12, 92/13, 56/15, 102/15, 30/16, 61/17 - GZ, 21 / 18 - ZNOrg, 84/18 - ZIURKOE и 158/20),
- со Закон за зачувување на природата (ZON, Службен весник на Република Словенија, бр. 96/04 - официјално пречистен текст, 61/06 - ZDru-1, 8/10 - ЗСКЗ-Б, 46/14, 21/18 - ZNOrg, 31 / 18 и 82/20, ZDIJZ, ZUreP-2),
- со Законот за просторно планирање (ZUreP-2, Службен весник на Република Словенија, бр. 61/17),
- со Законот за пристап до информации од јавен карактер (ZDIJZ, Службен весник РС, бр. 51/06 - официјално пречистен текст, 117/06 - ZDavP-2, 23/14, 50/14, 19/15 - Одлука на САД, 102 / 15 и 7/18),
- Резолуција за нормативна дејност (Службен весник на Република Словенија, бр. 95/09).
Архуската конвенција има три главни столба:
I. Обезбедување пристап до информации за животната средина,
II. Учество на јавноста во одлучувањето
III. Загарантирана правна заштита во еколошки прашања.
Првиот столб ги обврзува јавните власти да ги дадат сите информации за животната средина на барање, без потреба од покажување правен интерес, во побараната форма (увид, препис, фотокопија, електронски запис). Органот може да одбие пристап со валидна причина - ако ги нема информациите, ако ги нема во побараната форма, ако сè уште е во процес на креирање, ако барањето е неразумно, ако се работи за тајна постапка која е во процес на истрага и би била предизвикана штета, предвидена со закон или од друга причина предвидена во националното законодавство.
Вториот столб, се однесува на учеството на јавноста во одлучувањето за животната средина, диктира што побрзо и навремено вклучување на јавноста во процесите на донесување одлуки, бидејќи тогаш се отвораат повеќе можности, па затоа телото мора да обезбеди соодветно и навремено информирање на јавноста. (надлежен орган за одлучување, пристап до информации, поведување постапка, предлог-одлука, можности за учество на јавноста, време и место на јавната расправа, начин и рок за доставување коментари). Ефективното учество на јавноста се заснова на:
- обезбедување на соодветен временски период за да се дадат ставовите и предлозите на заинтересираната јавност,
- промовирање на јавната едукација за еколошки прашања,
- подигање на јавната свест.
Конвенцијата го категоризира учеството на јавноста во донесувањето одлуки за животната средина на:
1. учество на засегнатата јавност во конкретни постапки за конкретна еколошка интервенција (постапка на одлучување). Законот на Република Словенија го признава овој вид учество како учество во постапките за издавање одобренија за градба и слично;
2. учество на заинтересираната јавност во подготовката и формулирањето на еколошките политики како што се плановите за животната средина, програмите, стратегиите, развојните документи и други слични акти (постапка »policy-making«), што во словенечката практика е познато како соработка во националната програма за заштита на природата или животната средина, или соработка во просторна имплементација на акти и слично;
3. учество на јавноста во изготвувањето на извршните прописи кои непосредно (правила, одредби, уредби, упатства) и индиректно (извршни прописи од областа на земјоделството и слично) се поврзани со областа на заштитата на животната средина (постапка»law-making« ).
Архуската конвенција се залага за најрано и најефективно вклучување на јавноста во сите фази на еколошките процедури, бидејќи сите можности сè уште отворени а во исто време, бара од страна на подписниците на конвенцијата да го поттикнат учеството на јавноста во изготвувањето на прописите за животната средина (член 8 од Архуска конвенција).
Третиот столб предвидува за сите оние кои веруваат дека е направен прекршок на законот од страна на властите, да побараат ефективна судска заштита пред суд или друго непристрасно и независно тело, регулирано со националното законодавство на државата потписничка.
- Архуската конвенција е првиот меѓународно правно обврзувачки инструмент во областа на заштитата на животната средина, кој детално ја регулира политиката за учество на општи или заинтересирани и засегнати страни во прашањата за животната средина. Главната идеја на Архуската конвенција се заснова на отворање на системот за одлучување и соодлучување, како предуслови за легитимност на процедурите за одлучување.
Конвенцијата, која воведува минимални стандарди и барања за пристап до информации од областа на животната средина, соработка во одлучувањето за животната средина и правна заштита во прашањата за животната средина, не ги спречува државите потписнички да воведат мерки што ги надминуваат минималните барања на Конвенцијата. Конвенцијата, која придава големо општествено значење на граѓанските друштва, особено на невладините (еколошки) организации ги повикува државите потписнички да го зајакнат невладиниот сектор преку подигање на свеста и јавната едукација во областа на заштита на животната средина.
Конвенцијата изречно забранува казнување или гонење на лица кои ги остваруваат своите права согласно Конвенцијата. Интерактивна двонасочна директна комуникација помеѓу засегнатите страни или поединци и надлежните институции го отвора патот за демократска легитимност.
Архуската конвенција е ратификувана од 47 држави потписнички. Документот содржи и (подоцна) настанати протоколи (Протокол на регистри за испуштање и пренос на загадувачи) и амандмани (Амандман за учество на јавноста во одлуките за намерно испуштање во животната средина и ставање на пазарот на генско модифицирани организми). Не сите држави, кои се потписнички на Архуската конвенција, ги имаат потпишано сите протоколи и амандмани, кои треба да се земат во предвид при остварување на правата и докажување на прекршок.
Словенија ја ратификуваше Архуската конвенција во 2004 година. Суштината на Конвенцијата е имплементирана во Република Словенија
- во член 8 од Уставот на Република Словенија (Службен весник на Република Словенија, бр. 33/91-I, 42/97 - UZS68, 66/00 - UZ80, 24/03 - UZ3a, 47, 68 , 69/04 - UZ14, 69/04 - UZ43, 69/04 - UZ50, 68/06 - UZ121,140,143, 47/13 - UZ148, 47/13 - UZ90,97,99, 795/1 и UZ90,97,99, 795/1 /21 - UZ62a),
- со Закон за заштита на животната средина (ZVО-1, Службен весник на Република Словенија, бр. 39/06 - официјално пречистен текст, 49/06 - ZMetD, 66/06 - odl.US, 33/07 - ZPNačrt, 57/ 08 - ZFO -1A, 70/08, 108/09, 108/09 - ZPNačrt-A, 48/12, 57/12, 92/13, 56/15, 102/15, 30/16, 61/17 - GZ, 21 / 18 - ZNOrg, 84/18 - ZIURKOE и 158/20),
- со Закон за зачувување на природата (ZON, Службен весник на Република Словенија, бр. 96/04 - официјално пречистен текст, 61/06 - ZDru-1, 8/10 - ЗСКЗ-Б, 46/14, 21/18 - ZNOrg, 31 / 18 и 82/20, ZDIJZ, ZUreP-2),
- со Законот за просторно планирање (ZUreP-2, Службен весник на Република Словенија, бр. 61/17),
- со Законот за пристап до информации од јавен карактер (ZDIJZ, Службен весник РС, бр. 51/06 - официјално пречистен текст, 117/06 - ZDavP-2, 23/14, 50/14, 19/15 - Одлука на САД, 102 / 15 и 7/18),
- Резолуција за нормативна дејност (Службен весник на Република Словенија, бр. 95/09).
Архуската конвенција има три главни столба:
I. Обезбедување пристап до информации за животната средина,
II. Учество на јавноста во одлучувањето
III. Загарантирана правна заштита во еколошки прашања.
Првиот столб ги обврзува јавните власти да ги дадат сите информации за животната средина на барање, без потреба од покажување правен интерес, во побараната форма (увид, препис, фотокопија, електронски запис). Органот може да одбие пристап со валидна причина - ако ги нема информациите, ако ги нема во побараната форма, ако сè уште е во процес на креирање, ако барањето е неразумно, ако се работи за тајна постапка која е во процес на истрага и би била предизвикана штета, предвидена со закон или од друга причина предвидена во националното законодавство.
Вториот столб, се однесува на учеството на јавноста во одлучувањето за животната средина, диктира што побрзо и навремено вклучување на јавноста во процесите на донесување одлуки, бидејќи тогаш се отвораат повеќе можности, па затоа телото мора да обезбеди соодветно и навремено информирање на јавноста. (надлежен орган за одлучување, пристап до информации, поведување постапка, предлог-одлука, можности за учество на јавноста, време и место на јавната расправа, начин и рок за доставување коментари). Ефективното учество на јавноста се заснова на:
- обезбедување на соодветен временски период за да се дадат ставовите и предлозите на заинтересираната јавност,
- промовирање на јавната едукација за еколошки прашања,
- подигање на јавната свест.
Конвенцијата го категоризира учеството на јавноста во донесувањето одлуки за животната средина на:
1. учество на засегнатата јавност во конкретни постапки за конкретна еколошка интервенција (постапка на одлучување). Законот на Република Словенија го признава овој вид учество како учество во постапките за издавање одобренија за градба и слично;
2. учество на заинтересираната јавност во подготовката и формулирањето на еколошките политики како што се плановите за животната средина, програмите, стратегиите, развојните документи и други слични акти (постапка »policy-making«), што во словенечката практика е познато како соработка во националната програма за заштита на природата или животната средина, или соработка во просторна имплементација на акти и слично;
3. учество на јавноста во изготвувањето на извршните прописи кои непосредно (правила, одредби, уредби, упатства) и индиректно (извршни прописи од областа на земјоделството и слично) се поврзани со областа на заштитата на животната средина (постапка»law-making« ).
Архуската конвенција се залага за најрано и најефективно вклучување на јавноста во сите фази на еколошките процедури, бидејќи сите можности сè уште отворени а во исто време, бара од страна на подписниците на конвенцијата да го поттикнат учеството на јавноста во изготвувањето на прописите за животната средина (член 8 од Архуска конвенција).
Третиот столб предвидува за сите оние кои веруваат дека е направен прекршок на законот од страна на властите, да побараат ефективна судска заштита пред суд или друго непристрасно и независно тело, регулирано со националното законодавство на државата потписничка.